आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी संजीवनी ट्रस्टची ३३ वर्षांची अविरत सेवा
वह्या-पेन्सिलींपासून शैक्षणिक साहित्यापर्यंत मदतीचा हात
मात्र वीज, वाहतूक आणि पुढील शिक्षणाचा प्रश्न अद्याप गंभीर
श्रीकांत खुपेरकर | डोंबिवली:
दुर्गम आदिवासी भागातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी केवळ शासकीय योजना पुरेशा ठरत नाहीत, तर समाजातील सेवाभावी संस्थांचे योगदानही तितकेच महत्त्वाचे ठरते. याच सामाजिक बांधिलकीची प्रचिती गेल्या तब्बल ३३ वर्षांपासून संजीवनी ट्रस्टच्या माध्यमातून येत आहे. डोंबिवली येथील संजीवनी ट्रस्टने ठाणे, रायगड आणि पालघर जिल्ह्यांतील दुर्गम आदिवासी भागातील शाळा व विद्यार्थ्यांना सातत्याने शैक्षणिक मदतीचा हात दिला आहे.
सन १९९३ मध्ये हाजी मलंगजवळील कुंभार्ली गावातून सुरू झालेल्या या सेवाकार्याने आज सुमारे ३० शाळांपर्यंत आपला विस्तार केला आहे. गेल्या शनिवारी या प्रतिनिधीने ट्रस्टचे सदस्य डॉ. अरुण पाटील, डॉ. अंजली पाटील, दीपा बापट, अतुल हर्षे, असलेहा हर्षे, शुभदा निमकर, आशीष हलवाई आणि सुज्ञ बोकिल यांच्यासोबत आदिवासी भागातील काही शाळांना भेट देऊन तेथील परिस्थितीचा प्रत्यक्ष आढावा घेतला.
एका वहीत दडलेले असते एका स्वप्नाचे भविष्य
या दौऱ्यात पहिली भेट अंबरनाथ तालुक्यातील सावरवाडी येथील शाळेला देण्यात आली. यावेळी संजीवनी ट्रस्टतर्फे विद्यार्थ्यांना वह्या, पेन्सिली, खोडरबर तसेच पेन्सिल बॉक्सचे वाटप करण्यात आले.
डॉ. अरुण पाटील यांनी विद्यार्थ्यांशी संवाद साधत त्यांच्या शिक्षकांकडून दररोज शिकवले जाणारे एखादे गाणे म्हणण्यास सांगितले. विद्यार्थ्यांनीही उत्स्फूर्तपणे गाणे सादर करून आनंद व्यक्त केला. त्यांच्या चेहऱ्यावरील आनंद आणि उत्साह पाहून शैक्षणिक साहित्याच्या या छोट्याशा मदतीचे त्यांच्यासाठी किती मोठे महत्त्व आहे, याची जाणीव झाली.
दुर्गम आदिवासी भागातील विद्यार्थ्यांसाठी वही, पेन्सिल किंवा पेन्सिल बॉक्स ही केवळ शैक्षणिक साधने नाहीत; तर आत्मविश्वास, प्रोत्साहन आणि भविष्यात काहीतरी करण्याची आशा देणारी साधने आहेत.
शाळेत वीज नाही, तरी शिक्षकांची जिद्द कायम
यानंतर अंबरनाथपासून सुमारे १९ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या नंबरवाडी गावातील शाळेला भेट देण्यात आली. या शाळेची परिस्थिती पाहिल्यानंतर ग्रामीण आणि शहरी शिक्षणातील दरी किती मोठी आहे, हे प्रकर्षाने जाणवले.
शाळेचे वीजबिल थकीत राहिल्याने महावितरणने वीजपुरवठा खंडित केला होता. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना दीर्घकाळ वीजविना शिक्षण घ्यावे लागत होते. शाळेतील शिक्षकांनी मदतीसाठी गटशिक्षण विभागाकडे धाव घेतली. मात्र, ग्रामपंचायतीने वीजबिल भरण्याची जबाबदारी घ्यावी, असे सांगण्यात आले. ग्रामपंचायतीने निधीअभावी बिल भरण्यास असमर्थता दर्शवली.
अखेर विद्यार्थ्यांचे शिक्षण अडू नये म्हणून शाळेतील एका शिक्षकाने स्वतःच्या खिशातून वीजबिल भरले आणि त्यानंतर शाळेचा वीजपुरवठा पुन्हा सुरू झाला.
या घटनेने अनेक प्रश्न उपस्थित होतात. ज्या शाळेला मूलभूत वीजपुरवठा सुरू ठेवण्यासाठीही संघर्ष करावा लागतो, त्या शाळेतील विद्यार्थ्यांना आधुनिक आणि दर्जेदार शिक्षणाच्या संधी कशा मिळणार?
मात्र, या प्रसंगातून शिक्षकांची कर्तव्यनिष्ठा, विद्यार्थ्यांप्रती असलेली बांधिलकी आणि त्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठीची तळमळ निश्चितच अधोरेखित होते.
पाचवीपर्यंत शाळा; पुढचे शिक्षण मात्र अनिश्चित
नंबरवाडी येथील शाळेत सध्या पहिली ते पाचवीपर्यंत शिक्षणाची सुविधा आहे. मात्र, पाचवी पूर्ण झाल्यानंतर अनेक विद्यार्थ्यांसमोर पुढील शिक्षणाचा प्रश्न उभा राहतो.
यामागील प्रमुख कारण म्हणजे वाहतुकीची अपुरी सुविधा.
नंबरवाडी गावातून नियमित एसटी बससेवा उपलब्ध नसल्याने पुढील शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना सुमारे चार ते पाच किलोमीटरचे अंतर पार करावे लागते. अनेक विद्यार्थ्यांना शिकण्याची इच्छा असूनही शाळेत जाण्या-येण्याची सोय नसल्याने त्यांचे शिक्षण थांबते.
काही विद्यार्थ्यांना त्यानंतर आई-वडिलांना शेतीच्या कामात मदत करण्यासाठी घरी राहावे लागते. या भागातील बहुतांश कुटुंबे पावसाळ्यात भातशेतीवर अवलंबून असतात. पावसाळ्यानंतर पाण्याची कमतरता भासत असल्याने शेती करणेही अनेकदा कठीण होते.
त्यामुळे या विद्यार्थ्यांसमोर एक वेदनादायी वास्तव उभे राहते—
शिकण्याची इच्छा आहे; पण पुढे जाण्यासाठी आवश्यक साधने आणि सुविधा नाहीत!
३३ वर्षांची सेवाभावी वाटचाल
संजीवनी ट्रस्टचे सदस्य डॉ. अरुण पाटील यांनी सांगितले की, या उपक्रमांतर्गत सन २०११ पासून या भागात विशेष स्वरूपात कार्य सुरू आहे. ट्रस्टच्या या सेवाकार्याशी सुमारे ९१ सदस्य जोडले गेले आहेत.
ट्रस्टचे कार्य केवळ वह्या-पेन्सिली किंवा शैक्षणिक साहित्य वाटण्यापुरते मर्यादित नाही. दिवाळीच्या काळात ट्रस्टचे सदस्य विविध शाळांना भेट देऊन विद्यार्थ्यांना फराळाचेही वाटप करतात.
दीपा बापट आणि सुज्ञ बोकिल हे दरवर्षी संबंधित शाळांशी संपर्क साधून विद्यार्थ्यांची संख्या, त्यांच्या गरजा आणि आवश्यक शैक्षणिक साहित्याची माहिती घेतात. त्यानुसार आवश्यक वस्तूंची खरेदी करून त्या विद्यार्थ्यांना वितरित केल्या जातात.
गेल्या ३३ वर्षांपासून सुरू असलेल्या या सेवाकार्यातून ‘देणाऱ्याचा हात नेहमी वरचा असतो’ या भावनेपेक्षा ‘विद्यार्थ्यांच्या भविष्यासाठी समाजाने आपली जबाबदारी स्वीकारावी’ हा संदेश अधिक ठळकपणे पुढे येतो.
शासनाने वाहतुकीच्या प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहावे
नंबरवाडी परिसरातील शिक्षकांनी सांगितले की, अनेक विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षण घेण्याची तीव्र इच्छा आहे. मात्र, वाहतुकीची सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे त्यांना शिक्षणापासून वंचित राहावे लागत आहे.
या विद्यार्थ्यांसाठी शासनाने तातडीने योग्य ती उपाययोजना करून नियमित वाहतूक व्यवस्था उपलब्ध करून द्यावी, अशी मागणी शिक्षकांनी केली आहे.
तसेच स्थानिक लोकप्रतिनिधी, आमदार आणि खासदार यांनीही या प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहून विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षण घेण्यासाठी आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून द्याव्यात, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली.
हा केवळ वाहतुकीचा प्रश्न नाही; हा शिक्षणाचा, समान संधीचा आणि शेकडो विद्यार्थ्यांच्या भवितव्याचा प्रश्न आहे. या संदर्भात नंबरवाडी परिसराचे आमदार किसान कथोरे यांच्याशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. मात्र, त्यांच्याशी संपर्क होऊ शकला नाही. त्यांच्या वैयक्तिक सहाय्यकाशीही संपर्क साधण्याचा प्रयत्न करण्यात आला; मात्र त्यांच्याकडूनही प्रतिसाद मिळाला नाही.
शहरात डिजिटल शिक्षणाची चर्चा; आदिवासी भागात अजूनही मूलभूत सुविधांची प्रतीक्षा
या शाळांना दिलेल्या भेटीत ग्रामीण आणि शहरी शिक्षणातील मोठी दरी प्रकर्षाने जाणवते. शहरांमध्ये स्मार्ट क्लासरूम, डिजिटल शिक्षण, संगणक आणि अत्याधुनिक शैक्षणिक सुविधांबाबत चर्चा सुरू असताना दुर्गम आदिवासी भागातील विद्यार्थी अजूनही वह्या, वीज आणि शाळेत जाण्यासाठी वाहतूक अशा मूलभूत सुविधांसाठी संघर्ष करत आहेत.
संजीवनी ट्रस्ट प्रत्येक समस्या सोडवू शकत नसला, तरी गेल्या ३३ वर्षांची त्यांची सेवाभावी वाटचाल समाजातील सामूहिक योगदानाची ताकद दाखवून देते. एखाद्या विद्यार्थ्याला शैक्षणिक साहित्य मिळणे, त्याला प्रोत्साहन मिळणे किंवा त्याच्या शिक्षणासाठी एखादी छोटीशी अडचण दूर होणे, यामधून त्याच्या भविष्यात मोठा सकारात्मक बदल घडू शकतो.
शिक्षणाचा दिवा विझू देता कामा नये!
आदिवासी भागातील या विद्यार्थ्यांना केवळ सहानुभूतीची गरज नाही; त्यांना संधी हवी, सुविधा हव्यात आणि शिक्षण सुरू ठेवण्याचा समान अधिकार हवा.
प्रत्येक मुलाच्या डोळ्यांत भविष्याचे एक स्वप्न असते. गरिबी, गावापासूनचे अंतर, वाहतुकीचा अभाव किंवा मूलभूत सुविधांची कमतरता यामुळे त्या स्वप्नाचा प्रवास पाचवीच्या वर्गातच थांबता कामा नये.
संजीवनी ट्रस्टसारख्या सेवाभावी संस्थांचा हात या विद्यार्थ्यांना आधार देत आहे; मात्र या प्रयत्नांना शासनाची ठोस साथ मिळणे तितकेच आवश्यक आहे.
कारण एका विद्यार्थ्याच्या हातात दिलेली एक वही ही केवळ कागदांची पाने नसतात – त्या वहीत त्याच्या उद्याच्या आयुष्याचे स्वप्न लिहिलेले असते.
तो शिक्षणाचा दिवा तेवत ठेवण्याची जबाबदारी केवळ एका संस्थेची नाही; ती संपूर्ण समाजाची आणि शासनाची आहे.
