रोहिणी कट्टी यांच्या साठाव्या वाढदिवसानिमित्त
विजयकुमार कट्टी
एखादी व्यक्ती समाजासाठी काम करते, पर्यावरणासाठी प्रयोग करते, विद्यार्थ्यांना मदत करते किंवा एखाद्या सामाजिक प्रश्नासाठी पुढाकार घेते, तेव्हा आपले लक्ष त्या व्यक्तीकडे जाते. पण त्या कामामागे घरातून कोण उभे होते, कोणत्या विश्वासाने साथ दिली, कोणत्या निर्णयांना सामोरे गेले आणि किती वेळा स्वतःच्या अपेक्षांपेक्षा कुटुंबाच्या भवितव्याला प्राधान्य दिले, हा प्रश्न आपण क्वचितच विचारतो. माझ्या आयुष्यात या प्रश्नाचे उत्तर एका नावात आहे—रोहिणी. माझी पत्नी, माझी जीवनसाथी आणि माझी ‘अम्मणी’. २ सप्टेंबर २०२६ रोजी रोहिणी साठ वर्षांची होत आहे. तिच्या या विशेष टप्प्यावर तिच्याबद्दल लिहिताना मला केवळ वाढदिवसाच्या शुभेच्छा द्यायच्या नाहीत; तर माझ्या आयुष्यात तिच्या असलेल्या स्थानाची आणि तिच्या अदृश्य पण अत्यंत प्रभावी योगदानाची नोंद करायची आहे.
मी तिला ‘अम्मणी’ म्हणतो. ‘अम्मा’ आणि ‘राणी’ या दोन शब्दांचा हा माझ्या मनातून झालेला मिलाफ आहे. ‘अम्मा’ म्हणजे माया, जपणूक, काळजी आणि कुटुंबाला आधार देणारी शक्ती; तर ‘राणी’ म्हणजे आत्मविश्वास, स्वाभिमान, निर्णयक्षमता आणि आपल्या साथीदाराच्या बरोबरीने चालणारी स्त्री. रोहिणीमध्ये मला ही दोन्ही रूपे एकत्र दिसतात. म्हणूनच ‘अम्मणी’ हा माझ्यासाठी केवळ प्रेमाचा शब्द नाही; तो आमच्या सहजीवनाचा अर्थ आहे.
आमचे जीवन नेहमीच एकमताने चालले असे नाही. माझ्या अनेक सामाजिक आणि पर्यावरणीय कल्पनांवर आमच्यात चर्चा झाली, मतभेद झाले, कधी गंभीर वादही झाले. पण त्या वादांमध्ये मला एक गोष्ट नेहमी जाणवली—ती माझी स्वप्ने थांबवण्यासाठी प्रश्न विचारत नव्हती; ती ती अधिक जबाबदारीने पूर्ण व्हावीत म्हणून प्रश्न विचारत होती. आर्थिक परिणाम काय असतील, कुटुंबावर त्याचा परिणाम होईल का, समाजाला खरोखर त्याचा फायदा होईल का, हा विचार तिच्या चर्चेचा भाग असे. म्हणून आज मी ‘रोहिणी माझ्या मागे उभी राहिली’ असे म्हणण्यापेक्षा ‘रोहिणी माझ्या सोबत चालली’ असे म्हणणे अधिक योग्य मानतो.
आज जगभर महिला सक्षमीकरणाची चर्चा होते. शिक्षण, आर्थिक स्वातंत्र्य, समान संधी, निर्णयक्षमता आणि नेतृत्व यांना त्यात महत्त्व आहे. माझ्या आयुष्यात रोहिणीने मला या संकल्पनेचा आणखी एक अर्थ अनुभवायला दिला. तिने मला केवळ सक्षम केले नाही; तिने तिच्या स्वतःच्या शक्तीने आमच्या कुटुंबाला, आमच्या मुलांना आणि माझ्या सामाजिक कामाला सक्षम केले. तिने प्रत्येक निर्णयाला होकार दिला नाही; पण योग्य वाटलेल्या निर्णयामागे ठामपणे उभी राहिली. स्वतःसाठी दागिने, चैनीच्या वस्तू किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा यांना प्राधान्य देण्यापेक्षा मुलांचे शिक्षण, त्यांचे भविष्य, कुटुंबाचे समाधान आणि समाजासाठी काही करण्याची संधी तिला अधिक महत्त्वाची वाटली. हा तिचा त्याग म्हणून पाहण्यापेक्षा तिने केलेली जाणीवपूर्वक निवड आणि तिची शक्ती म्हणून पाहणे मला अधिक योग्य वाटते.
आमच्या दोन्ही मुलांच्या प्रवासात हीच शक्ती दिसते. रोहितच्या अमेरिकेतील शिक्षणासाठी सुरुवातीला आवश्यक आर्थिक व्यवस्था सहज उपलब्ध नव्हती. तरीही आम्ही त्याचे शिक्षण पूर्ण केले. आज तो अमेरिकेत स्थिर असून एका नामांकित कंपनीत काम करीत आहे. हा त्याचा परिश्रम आहे; पण त्यामागे संधीवर विश्वास ठेवणाऱ्या कुटुंबाची भूमिका होती. दुसरीकडे अक्षयला स्वतःचा व्यवसाय उभा करायचा आहे. त्याचा संघर्ष अजून सुरू आहे. त्याचे ध्येय अजून पूर्ण झालेले नाही. पण रोहिणीचा विश्वास कमी झालेला नाही. तिच्या मनात त्याच्यासाठी आजही एकच भावना आहे—तो एक दिवस नक्की पोहोचेल. मला वाटते, रोहिणीचे हे वैशिष्ट्य आहे की ती आजच्या अपूर्णतेपेक्षा उद्याच्या शक्यतेवर अधिक विश्वास ठेवते.
आमच्या सामाजिक कामातही तिची साथ अनेक स्वरूपात राहिली. तोंडाच्या कर्करोगाच्या प्रतिबंधाची जनजागृती, स्तनाच्या कर्करोगाच्या तपासणी शिबिरांचे आयोजन, रक्तदान उपक्रम, आधार व इतर आवश्यक कागदपत्रांसाठी मदत अशा विविध प्रयत्नांतून समाजाशी जोडले जाण्याचा प्रयत्न झाला. पाचशेपेक्षा अधिक विद्यार्थ्यांना आवश्यक दस्तऐवज मिळविण्याच्या प्रक्रियेत मदत करता आली. एका कागदासाठी अनेक विद्यार्थ्यांना कार्यालयात जाण्याची गरज कमी झाली, तर त्यांचा वेळ, पैसा आणि प्रवासाचा खर्च वाचतो. मला यात सामाजिक मदतीसोबत पर्यावरणीय परिणामाचाही विचार दिसतो.
पर्यावरणीय कामाच्या बाबतीत आमच्या कुटुंबाने काही वेगळे निर्णय घेतले. आमच्या बचतीतील सुमारे अकरा लाख रुपये वापरून ठाणे जिल्हाधिकारी संकुलातील डीआयओ कार्यालयाच्या टेरेसवर टाकाऊ साहित्याचा वापर करून टेरेस गार्डन उभारण्याचा प्रयोग करण्यात आला. घरची बचत समाजोपयोगी आणि पर्यावरणीय प्रयोगासाठी वापरणे हा सहज निर्णय नव्हता. पण रोहिणीने त्याला अडथळा केला नाही. त्याचप्रमाणे एका टप्प्यावर आमच्या घरातील एका खोलीत सुमारे २७० वनस्पती होत्या. सामान्य घरासाठी हा अनुभव वेगळा असेल; आमच्यासाठी ती एक छोटी पर्यावरणीय प्रयोगशाळा बनली होती.
नंतर संयुक्त राष्ट्रांच्या १७ शाश्वत विकास उद्दिष्टांशी—SDGsशी— माझा परिचय वाढला तेव्हा मला आमच्या आयुष्याकडे नव्या नजरेने पाहता आले. आम्ही SDGs पाठ करून जगायला सुरुवात केली नव्हती. आधी जीवन जगलो, प्रश्न अनुभवले, निर्णय घेतले, सामाजिक काम केले, मुलांच्या भविष्यासाठी गुंतवणूक केली, संसाधनांचा विचार केला आणि पर्यावरणीय प्रयोग केले. नंतर त्या अनुभवांकडे SDGsच्या चौकटीतून पाहताना आरोग्य, शिक्षण, समानता, जबाबदार उपभोग, शाश्वत समुदाय, पर्यावरण, जैवविविधता आणि भागीदारी यांसारख्या अनेक उद्दिष्टांचे प्रतिबिंब दिसू लागले. आधी जीवन जगलो; नंतर त्यात SDGs दिसू लागले, असे मी म्हणेन.
रोहिणीचे योगदान माझ्या सार्वजनिक कामाइतकेच माझ्या वैयक्तिक विकासातही आहे. सुरुवातीच्या काळात तिने मला मराठी शिकवली, माझ्या चुका दुरुस्त केल्या आणि माझ्या लिखाणाला आकार देण्यास मदत केली. एखादा लेख बाहेर प्रसिद्ध होतो तेव्हा त्यावर लेखकाचे नाव असते; पण त्या शब्दांना आकार देणाऱ्या घरातील व्यक्तीचे नाव त्यावर नसते. माझ्या बाबतीत त्या अदृश्य योगदानाचा एक महत्त्वाचा भाग रोहिणीचा आहे.
आज साठाव्या वर्षी तिच्याकडे पाहताना मला तिच्या जीवनाकडे केवळ ‘माझ्यासाठी केलेल्या त्यागांची यादी’ म्हणून पाहायचे नाही. तिने स्वतःच्या मूल्यांनुसार निवडी केल्या. तिने शिक्षणाला महत्त्व दिले. मुलांच्या भविष्यावर विश्वास ठेवला. कुटुंबाच्या संसाधनांकडे जबाबदारीने पाहिले. माझ्या सामाजिक आणि पर्यावरणीय कामाला जागा दिली. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, तिने माझ्या स्वप्नांना कुटुंबाच्या जीवनापासून वेगळे मानले नाही.
कदाचित म्हणूनच तिची कथा माझ्यापुरती मर्यादित राहत नाही. आपल्या समाजात अशा असंख्य स्त्रिया आहेत ज्या कार्यक्रमाच्या व्यासपीठावर नसतात, त्यांचे फोटो प्रसिद्ध होत नाहीत आणि त्यांच्या योगदानाची स्वतंत्र गणना होत नाही. पण त्यांच्या विश्वासामुळे एखादा पती समाजासाठी काम करू शकतो, एखादे मूल शिक्षण पूर्ण करू शकते, एखादा तरुण व्यवसायाचे स्वप्न पाहू शकतो किंवा एखाद्या घरातून पर्यावरणीय प्रयोग सुरू होऊ शकतो. या अदृश्य योगदानालाही सामाजिक मूल्य आहे.
रोहिणीच्या साठाव्या वाढदिवशी म्हणूनच माझ्यासाठी उत्सवाचा अर्थ थोडा वेगळा आहे. गेली अनेक वर्षे तिने इतरांच्या स्वप्नांना जागा दिली. आता मला वाटते, पुढचा प्रश्न असा असायला हवा—तिच्या स्वप्नांना आपण किती जागा देणार?
रोहिणी, तू माझी अम्मा आहेस – तुझ्या मायेने मला जपलेस. तू माझी राणी आहेस—तुझ्या सामर्थ्याने माझ्या बरोबरीने चाललीस. तू माझी जीवनसाथी आहेस—माझ्या निर्णयांमध्ये सहभागी झालीस, प्रश्न विचारलेस आणि योग्य वाटले तेव्हा ठामपणे साथ दिलीस. आणि म्हणूनच तू माझी अम्मणी आहेस.
माझ्या आयुष्यातील अनेक स्वप्ने माझी असतील; पण त्यांना जगण्यासाठी लागणारी जागा आपण दोघांनी मिळून निर्माण केली. जगाला माझ्या कामाची जी बाजू दिसते, ती माझ्या नावाशी जोडली जाते; पण त्या कामामागची शांत शक्ती मला माहीत आहे.
ती शक्ती म्हणजे रोहिणी.
माझी अम्मणी.
साठ वर्षांच्या या प्रवासाला मनापासून सलाम.
आणि आता – तुझ्या स्वप्नांना घर देण्याची माझी वेळ.
— विजयकुमार कट्टी
